Η «μαύρη» αμερικανική τηλεόραση

 

Η ταινία «Moonlight» γράφει ιστορία, καθώς ποτέ άλλοτε στα 89 χρόνια του θεσμού των Οσκαρ μια ταινία φτιαγμένη από έναν μαύρο σκηνοθέτη και σεναριογράφο δεν διεκδικούσε ταυτόχρονα το βραβείο καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας και σεναρίου. Η τρυφερή ιστορία με θέμα τη δύσκολη ενηλικίωση ενός μαύρου ομοφυλόφιλου έφτασε να είναι υποψήφια για οκτώ βραβεία συνολικά. Η καθολική αποδοχή της ταινίας ήρθε ως επιστέγασμα μιας χρονιάς καθοριστικής σημασίας για τη «μαύρη» ποπ κουλτούρα.

Η κυριαρχία της μαύρης μουσικής (χιπ χοπ, ραπ κ.λπ.) δεν είναι κάτι καινούργιο. Τα τέσσερα τελευταία χρόνια τουλάχιστον επικρατεί ένας οργασμός δημιουργικότητας, ο πήχυς τοποθετείται διαρκώς πιο ψηλά, σε βαθμό που φαντάζει ως το μόνο μουσικό είδος που εξελίσσεται με αυτή την ταχύτητα. Το 2016, όμως, ήταν και μία από τις καλύτερες χρονιές για την αμερικανική τηλεόραση και δεν είναι τυχαίο που ήταν και πιο... μαύρη από ποτέ – για να δανειστούμε τη διαπίστωση του ειδικού σάιτ Vulture.

Πρώτη σεζόν

Από τις πολλές σημαντικές «μαύρες» στιγμές ξεχωρίζουμε την προβολή της πρώτης σεζόν των τηλεοπτικών σειρών δύο νεαρών δημιουργών: του «Insecure» της Issa Rae (που προβλήθηκε στο HBO) και του «Atlanta» του Donald Glover (που προβλήθηκε στο FX). Εχει μια δόση πικρής ειρωνείας ότι και οι δύο σειρές έκαναν το ντεμπούτο τους στους τελευταίους μήνες της προεδρίας του Ομπάμα, ολοκλήρωσαν την πρώτη σεζόν τους την εποχή των εκλογών και σχεδόν ακαριαία ανακοινώθηκε ότι θα επιστρέψουν για δεύτερη σεζόν.

Το «Insecure» βασίζεται στην ιντερνετική σειρά της Issa Rae «Akward Black Girl» (Αδέξιο μαύρο κορίτσι), όπου παρακολουθούμε τη ζωή μιας νεαρής μαύρης κοπέλας και της καλύτερής της φίλης στα ερωτικά, φιλικά και εργασιακά μπλεξίματα που αντιμετωπίζουν. Μοιάζει αρκετά με τη σειρά «Girls» της Λίνα Ντάναμ, αλλά είναι λιγότερο προβοκατόρικη και οι ήρωές της δεν έχουν τόσες νευρώσεις. Σημαντικό κομμάτι της υπόθεσης είναι τα προβλήματα και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι δύο νεαρές πρωταγωνίστριες στις δουλειές τους, σε δύο σχεδόν αποκλειστικά «λευκά» εργασιακά περιβάλλοντα. Η μία δουλεύει σε μεγάλη δικηγορική εταιρεία και η πρωταγωνίστρια σε μία ΜΚΟ που βοηθά παιδιά υποβαθμισμένων περιοχών – παρότι αυτό στο Λος Αντζελες είναι σχεδόν ταυτόσημο με το «παιδιά μαύρων οικογενειών», η Issa είναι η μοναδική μαύρη εργαζόμενη.

Το «Atlanta» είναι μια πιο ιδιαίτερη σειρά. Παρότι ο Donald Glover έχει περάσει από τα πλατό σειρών όπως το «30 Rock» και το «Community», στην πρώτη εξ ολοκλήρου δική του δουλειά κάνει κάτι εντελώς προσωπικό. Κρατάει τον ρόλο του κεντρικού ήρωα, που όντας σε επαγγελματικό και προσωπικό αδιέξοδο αποφασίζει να πραγματοποιήσει στροφή στην καριέρα του κάνοντας τον μάνατζερ του ράπερ εξαδέλφου του. Αφιερώνει όλη τη σειρά στην πόλη όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε και φτιάχνει μια κωμωδία που δεν ακολουθεί σχεδόν κανέναν κανόνα. Για παράδειγμα, βάζει τις βάσεις για κάποιο αστείο σε μια σκηνή και το αστείο ολοκληρώνεται αρκετά λεπτά αργότερα, τη στιγμή που οι περισσότεροι δημιουργοί θα δίσταζαν να εμπιστευθούν τη μνήμη του κοινού τους και δεν θα άπλωναν ένα αστείο σε μισό επεισόδιο.

Ενα κοινό των εν λόγω σειρών είναι ότι δεν είναι επικεντρωμένες στη ζωή των γκέτο και στις σχέσεις που αναπτύσσονται εκεί – αυτό το έχει κάνει με σχεδόν ντοκουμενταριστικό νατουραλισμό το «The Wire», η κορυφαία ίσως σειρά που έχει παιχτεί ποτέ στην αμερικανική τηλεόραση. Στο «Insecure» συναντάμε αχνά αυτήν την κουλτούρα σε κάποια πάρτι και στη σχετικά υποβαθμισμένη γειτονιά όπου κατοικεί η πρωταγωνίστρια. Στο «Atlanta» παίζει σημαντικότερο ρόλο αλλά με μια μεταειρωνική και αναστοχαστική διάθεση. Η φράση της Issa Rae για τη σειρά της «δεν είναι η ιστορία ενός γκέτο. Πρόκειται για κανονικούς ανθρώπους που ζουν την κανονική ζωή τους», έχει πλήρη εφαρμογή και στο «Atlanta».

Αμεσο επακόλουθο είναι και η προσέγγιση της αντρικής σεξουαλικότητας, η οποία απομακρύνεται από το «μάτσο» πρότυπο των χαρακτήρων- καρικατούρα και δημιουργεί πιο σύνθετους αντρικούς ήρωες με ανασφάλειες, λάθη και εργασιακά άγχη που έχουν αντίκτυπο σε όλη τους την καθημερινότητα, όπως συμβαίνει στη ζωή των κανονικών ανθρώπων.

Η συγκυρία

Η χρονική συγκυρία της ανάδυσης αυτών των σειρών (όπως και του κινηματογραφικού «Moonlight») στον αφρό της αναγνώρισης και της δημοσιότητας ίσως δίνει και την εξήγηση γιατί αυτό συνέβη. Το γεγονός ότι στο υψηλότερο αιρετό αξίωμα των ΗΠΑ βρισκόταν για οκτώ χρόνια ένας μαύρος πρόεδρος, δεν μπορεί να θεωρηθεί ασήμαντο. Στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού The Atlantic, ο Ta-Nehisi Coates γράφει για τη σημασία που είχε για κάθε μαύρο πολίτη η θητεία του πρώτου Αφροαμερικανού προέδρου. Στην αρχή του άρθρου περιγράφει το αποχαιρετιστήριο πάρτι που διοργανώθηκε τον περασμένο Οκτώβριο από το BET (Black Entertainment Television) στον Λευκό Οίκο, όπου συγκεντρώθηκε η αφρόκρεμα των μαύρων καλλιτεχνών για να τιμήσει την πρώτη μαύρη οικογένεια που έμεινε εκεί. Το αίσθημα που υπήρχε διάχυτο στους καλεσμένους του πάρτι ήταν ότι η οικογένεια Ομπάμα αντιπροσωπεύει ό,τι καλύτερο έχει να επιδείξει η μαύρη φυλή και ότι οι Ομπάμα ήταν «η βιτρίνα μιας υγιούς και επιτυχημένης οικογένειας μαύρων [..] ένα σύμβολο της καθημερινής ζωής των μαύρων ανθρώπων στις ΗΠΑ».

Ο Coates παράφρασε στον τίτλο του άρθρου του τον διάσημο ράπερ Jay-Z, γράφοντας «ο Πρόεδρός μου ήταν μαύρος»· εμείς, παραφράζουμε τον Coates και ευχόμαστε η τηλεόραση να παραμείνει τόσο «μαύρη» (και τόσο καλή) όσο ήταν το 2016.

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή, Τέχνες και Γράμματα, 12.02.2017

Ο Μπαράκ Ομπάμα και η σχέση του με τις τέχνες

 

Τον περασμένο Φεβρουάριο ο συντηρητικός αρθρογράφος των New York Times Ντέιβιντ Μπρουκς εξέπληξε τους αναγνώστες του αναφωνόντας από τη στήλη του «Μου λείπει ο Μπαράκ Ομπάμα», αναγνωρίζοντας ότι, παρότι δεν ήταν από τους υπέρμαχους των πολιτικών του απερχόμενου Προέδρου των ΗΠΑ, «πολλά από τα στοιχεία του χαρακτήρα και του τρόπου άσκησης εξουσίας τα οποία θεωρούσαμε δεδομένα, αγνοούνται ξαφνικά ή παρουσιάζουν σοβαρή έλλειψη».

Σήμερα, λίγες μόνο μέρες πριν την ορκωμοσία του νέου Προέδρου, και ενώ γράφονται πολλές αναλύσεις για την κληρονομιά της οκταετούς θητείας του Ομπάμα, αξίζει να σταθούμε στη σχέση του με τις Τέχνες, τον πολιτισμό και την ποπ κουλτούρα.

Τοκ σόου

Το 2009 λίγους μήνες μετά την ορκωμοσία του, ο Ομπάμα έγραψε ιστορία πηγαίνοντας ως καλεσμένος στην βραδινή εκπομπή του Τζέι Λένο, ως ο πρώτος εν ενεργεία Πρόεδρος που επισκέπτεται ένα νυχτερινό τοκ σόου. Στα οκτώ χρόνια της θητείας του βρέθηκε πολλές φορές στα πλατό τους για να παρουσιάσει κάποια πολιτική της κυβέρνησής του ή να υποστηρίξει κάποιο νομοσχέδιο. Αντιλήφθηκε νωρίς τη δυναμική αυτών των εκπομπών και την διείσδυση που έχουν στο νεανικό κυρίως κοινό· μια πρόσφατη έρευνα του ινστιτούτου Pew έδειξε ότι το 34% των Αμερικανών ηλικίας 18-29 ετών ενημερωνόταν για τους υποψηφίους κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας αποκλειστικά από αυτές τις εκπομπές. Γι’αυτό ο Ομπάμα επέλεξε να πυκνώσει τις εμφανίσεις του, επισκεπτόμενος όχι μόνο τους καθιερωμένους αστέρες του χώρου, αλλά και ανερχόμενους κωμικούς όπως η Σαμάνθα Μπι και ο Τζίμι Κίμελ. Στην εκπομπή του τελευταίου συμμετείχε και στην διάσημη ενότητα όπου ο καλεσμένος διαβάζει εχθρικά tweet που έχουν γραφτεί γι’αυτόν – απαντώντας και σε κάποια που του είχε απευθύνει ο Ντόναλντ Τραμπ. 

Μνημειώδεις όμως έχουν μείνει και οι εμφανίσεις του στις εκπομπές δύο κωμικών που δεν παρουσιάζουν παραδοσιακά τοκ σόου. Η πρώτη ήταν το 2014 όταν αντιμετώπισε με ψυχραιμία τις απρεπείς και άβολες ερωτήσεις του Ζακ Γαλιφιανάκη στην εκπομπή του “Between two Ferns” και η δεύτερη όταν βρέθηκε στο αυτοκίνητο του Τζέρι Σάινφελντ στην εκπομπή “Comedians in cars getting coffee”, όπου ξεκίνησε με τον Σάινφελντ να χτυπάει το τζάμι του παραθύρου του Οβάλ γραφείου. 

Μουσική 

Στα οκτώ χρόνια που η οικογένεια Ομπάμα κατοικεί στον Λευκό Οίκο έχουν παραθέσει συναυλίες οι διασημότεροι σύγχρονοι μουσικοί των ΗΠΑ. Εκείνη όμως που ξεχώρισε ήταν η εκδήλωση για τη μουσική και την ποίηση του 2009. Πριν ανεβούν στη σκηνή συγγραφείς όπως ο Μάικλ Σάμπον και η Έιλετ Γουάλντμαν, η ποιήτρια Μάιντα Ντελ Βαλ και η τζαζ μουσικός Εσπεράνζα Σπόλντινγκ, ο Ομπάμα δήλωσε ότι βρίσκονταν εκεί όχι μόνο για να απολαύσουν αυτούς τους καλλιτέχνες, αλλά και για να «καταδείξουν τη σημασία των Τεχνών στη ζωή και στο έθνος μας». Εκείνη τη βραδιά ο Λιν Μανουέλ Μιράντα παρουσίασε σε πρωτόλεια μορφή το εναρκτήριο κομμάτι του χιπ χοπ μιούζικαλ για τη ζωή του Αλεξάντερ Χάμιλτον. Τη στιγμή που ανακοίνωνε τι θα ερμήνευε το κοινό ξέσπασε σε γέλια – σήμερα το «Χάμιλτον» είναι εισπρακτικό και καλλιτεχνικό φαινόμενο στο Μπρόντγουεϊ. 

Βιβλία 

Εννιά χρόνια πριν την εκλογή του Ομπάμα, προβαλλόταν στην αμερικανική τηλεόραση ένα από τα καλύτερα επεισόδια της σειράς ”West Wing”, κατά το οποίο ο «τηλεοπτικός» Πρόεδρος των ΗΠΑ ψωνίζει βιβλία από ένα παλαιοβιβλιοπωλείο παραμονές Χριστουγέννων. Ο δημιουργός της σειράς, Άαρον Σόρκιν, είχε κατηγορηθεί από πολλούς για την εξιδανικευμένη εικόνα που είχαν οι ήρωές του, και ίσως δικαίως. Το West Wing μοιάζει με μια πολιτική φαντασίωση της φιλελεύθερης Αμερικής. 

Ο Ομπάμα όμως συνήθιζε να επισκέπτεται βιβλιοπωλεία μαζί με την οικογένειά του τουλάχιστον μια φορά το χρόνο, στο πλαίσιο του «Σαββάτου των μικρών επιχειρήσεων», και να αγοράζει πολλούς και ενδιαφέροντες τίτλους: από την «Αγνή» του Τζόναθαν Φράνζεν (εκδ. Ψυχογιός) και τον «Αστερισμό Ζωτικών Φαινομένων» του Άντονι Μάρα (εκδ. Ίκαρος) μέχρι το «Εμείς οι θνητοί» του Ατούλ Γκαουάτε (εκδ. ΠΕΚ). 

Με κάθε ευκαιρία τόνιζε τη σημασία που είχαν τα βιβλία στην διαπαιδαγώγισή του και εφάρμοσε πολιτικές που είχαν στόχο να αποκτήσουν όλοι οι μαθητές στις ΗΠΑ κάρτα στη τοπική τους βιβλιοθήκη. Αλλά και ο ίδιος αποφάσισε να συστηθεί στο ευρύ κοινό με το αυτοβιογραφικό «Εικόνες του πατέρα μου» (εκδ. Κ. Αδάμ) λίγο πριν ξεκινήσει την πολιτική του καριέρα το 1995, και αργότερα με το πολιτικό δοκίμιο «Τολμώ να ελπίζω» (εκδ. Πόλις), όπου ανέπτυξε τις θέσεις της υποψηφιότητάς του το 2006. 

Κατά τη διάρκεια της θητείας του ο Ομπάμα βράβευσε μια πλειάδα συγγραφέων από τον Φίλιπ Ροθ και την Ιζαμπέλ Αλιέντε μέχρι τον Στίβεν Κινγκ και τον Τομπάιας Γουλφ. Οι βραβεύσεις όμως, οσο χρήσιμες και απαραίτητες κι αν είναι, μετά από κάποια στιγμή δυστυχώς ξεχνιούνται. Αυτό που θα θυμόμαστε σίγουρα είναι η συζήτηση μεταξύ του Ομπάμα και της Μέριλιν Ρόμπινσον στο σπουδαίο λογοτεχνικό περιοδικό New York Review of Books. Εκεί, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ συζητά με τη σημαντική Αμερικανίδα συγγραφέα για τη δημοκρατία, τον Χριστιανισμό, την ζωή στις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ και φυσικά για τη λογοτεχνία. Κάποια στιγμή, ο Ομπάμα παραδέχεται ότι τα πιο σημαντικά πράγματα τα έμαθε από μυθιστορήματα, και συνεχίζει λέγοντας: «Το μυθιστόρημα έχει να κάνει με την ενσυναίσθηση. Έχει να κάνει με το να αισθάνεσαι άνετα με την ιδέα ότι ο κόσμος είναι πολύπλοκος, γεμάτος γκρίζες ζώνες, και παρ’όλα αυτά υπάρχει αλήθεια εντός του, υπάρχει αλήθεια που πρέπει να βρεθεί κι εσύ είσαι υποχρεωμένος να αγωνιστείς γι’αυτήν, να εργαστείς γι’αυτήν. Να αισθάνεσαι άνετα με την ιδέα ότι είναι πιθανό να συνδεθείς με κάποιον άλλον, όσο διαφορετικός κι αν είναι από σένα.» (Μέριλιν Ρόμπινσον, Λάιλα, μετ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Μεταίχμιο, σ.380).

  

Θα μας λείψει.

Δημοσιεύτηκε σε ελαφρώς μικρότερη εκδοχή στην Καθημερινή, Τέχνες και Γράμματα, 15.01.2017